12/06/2025
GÓC NHÌN DỊCH THUẬT “ 高考 - CAO KHẢO.
Vấn đề dịch thuật tiếng Trung Quốc: Trường hợp “高考” có phải là “cao khảo”?
( Phân từ Hán Việt, phân loại sẽ có ở bài sau, bài viết phân tích theo quan điểm của tác giả Nhật Phạm)
Việc sử dụng từ “cao khảo” để thay thế cho cụm “kỳ thi đại học ở Trung Quốc” – tức từ gốc tiếng Trung “高考” – đang trở thành một hiện tượng ngôn ngữ đáng bàn trong môi trường truyền thông, giáo dục và cả giới học tiếng Trung tại Việt Nam. Về mặt hình thức, đây có vẻ là một từ Hán Việt: “cao” là 高, “khảo” là 考. Tuy nhiên, trên thực tế, đây là một hiện tượng phiên âm cơ học không có cơ sở ngôn ngữ học vững chắc, không được chấp nhận trong hệ thống từ Hán Việt chính thống, và nếu tiếp tục sử dụng sẽ gây xói mòn nghiêm trọng đối với sự chuẩn mực và khả năng tự điều tiết của tiếng Việt hiện đại. Để xác định rõ điều này, mình xem xét từ hai bình diện: phương pháp dịch thuật, nguyên lý dịch học.
Thứ nhất, về phương pháp dịch, “cao khảo” rõ ràng là kết quả của phép dịch âm – tức phương thức chuyển tải ngữ âm gần giống từ tiếng Trung sang tiếng Việt, thường thấy trong việc vay mượn tên riêng, vật phẩm mới, hoặc những khái niệm chưa có sẵn trong tiếng Việt. Tuy nhiên, “高考” không thỏa mãn bất kỳ điều kiện nào trong số đó. Nó là một danh từ chỉ sự kiện xã hội có chức năng rõ ràng – kỳ thi quốc gia để tuyển sinh đại học – và tiếng Việt đã có đủ từ ngữ để diễn đạt khái niệm này một cách đầy đủ và chính xác. Trong khi đó, dịch nghĩa – tức chuyển “高考” thành “kỳ thi đại học”, “kỳ thi tuyển sinh toàn quốc”, hay “kỳ thi vào đại học ở Trung Quốc” – mới là phương pháp thích hợp, bởi nó phản ánh đúng bản chất sự kiện, truyền tải đầy đủ chức năng xã hội, và dễ dàng tiếp nhận trong văn hoá tiếp nhận của người Việt. Ngoài ra, các phương pháp như dịch kết hợp (âm – nghĩa song hành) hoặc chuyển hóa (dùng hình thức tương đương về chức năng) cũng không phù hợp với từ này, bởi bản thân “cao khảo” không mang đặc điểm văn hóa đặc thù nào cần bảo lưu về âm thanh, cũng không cần một phép ẩn dụ văn hóa sâu xa đến mức phải chuyển thể ngữ nghĩa. Vì vậy, lựa chọn dịch nghĩa hoàn toàn là giải pháp chuẩn xác, thuyết phục và có tính học thuật.
Thứ hai, xét theo lý thuyết dịch học hiện đại, Hans Vermeer – cha đẻ của Skopos Theory – khẳng định rằng bản chất của dịch thuật là một hành động phục vụ mục đích. Người dịch không chỉ là “kẻ chuyển ngữ” mà là “người thiết kế thông tin”, với mục đích truyền đạt hiệu quả nhất tới người tiếp nhận. Nếu mục tiêu của dịch thuật là để người Việt hiểu một sự kiện xã hội cụ thể của Trung Quốc, thì “cao khảo” không đạt được chức năng đó: nó gây hiểu nhầm, khiến người đọc phải đoán mò, và không truyền tải được nội dung đích. Ngược lại, “kỳ thi đại học” là cụm từ chuẩn xác cả về ngữ nghĩa lẫn mục tiêu giao tiếp.
Bên cạnh đó, theo nguyên tắc truyền thống của dịch thuật Trung Quốc – Tín, Đạt, Nhã – thì “cao khảo” cũng không đáp ứng nổi. Về Tín (trung thành với nguyên bản), “cao khảo” chưa truyền đạt đúng nội dung xã hội của “高考”; về Đạt (thông đạt, dễ hiểu), người đọc Việt không có cơ sở ngữ dụng để tiếp nhận từ này; và về Nhã (đẹp, văn minh, phù hợp chuẩn mực), cách dùng “cao khảo” gợi lên cảm giác thô ráp, lắp ghép, làm xấu đi ngữ cảm tiếng Việt.
Kết lại, có thể khẳng định một cách học thuật và có cơ sở ngôn ngữ học rằng: “cao khảo” không phải là từ Hán Việt đúng chuẩn. Việc sử dụng từ này trong các kênh báo chí, giáo dục, truyền thông không những gây rối loạn hệ thống ngữ pháp tiếng Việt mà còn làm suy yếu tiêu chuẩn ngôn ngữ học thuật trong tiếp cận văn hoá Trung Hoa. Ngôn ngữ không chỉ là công cụ truyền thông mà còn là công cụ định hình nhận thức. Nếu chúng ta dễ dãi với “cao khảo” hôm nay, thì ngày mai sẽ có thêm những “thấp khảo”, “trung khảo”, “kỳ khảo”, và ngôn ngữ Việt – vốn từng rất trong sáng và giàu bản sắc – sẽ trở thành một chuỗi tổ hợp âm thanh rời rạc không căn cứ. Đã đến lúc những người làm giáo dục, báo chí và học thuật phải mạnh mẽ lên tiếng, trả lại sự chuẩn mực cho tiếng Việt và đưa ra thông điệp rõ ràng: “Cao khảo” không phải tiếng Việt – cũng không phải tiếng Hán – và càng không phải Hán Việt.
