සමයං DOTcom

22/06/2026

කිසිදා ගරා නොවැටෙන නයගරා .....

අපගේ පරිසරයේ සුන්දරත්වය පිණිස සොබා දහම විසින් අපට උරුම කර දී ඇති තිළිණයන් බොහොමයකි. ගංගා, දිය ඇලි, කඳු ශිකර, හා වනාන්තර ඒ අතරින් විශේෂිත වෙනවා. මෙලෙස හඳුනාගත හැකි සොබා දහමේ විශ්මිත දායාදයක් ලෙස දියඇලි හඳුනා ගැනීමට පුළුවන්. දියඇල්ලක් යනු සොබාදහම විසින් මිහිමතට පැලඳ වූ මල්දමක් ලෙස හඳුන්වන්නට හැකි වෙනවා. ඉතින් එලෙස ලොව තිබෙන සුන්දරම දිය ඇල්ලක් මෙන්ම විශාලතම දිය ඇල්ල ලෙසද හඳුන්වනු ලබන නයගරා දිය ඇල්ල පිලිබඳව මෙම ලිපියෙන් විස්තර ගෙන එනවා.

නයගරාව උතුරු ඇමරිකාවේදී දැක ගැනීමට ලැබෙන සොඳුරු දසුනක් වනවා. එසේම නයගරා දිය ඇල්ල පිහිටා තිබෙන්නේ කැනඩාවත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයත් වෙන් කරමින් එම රටවල් දෙක මධ්‍යයේ යි. කැනඩාවේ ඔන්ටේරියෝ නගරයද ඇමරිකාවේ නිව්යෝර්ක් නගරයද නයගරා ඇල්ලෙන් එම රටවල් දෙක වෙන් වෙන මායිමේ පිහිටි නගර ලෙස හඳුනාගත හැකියි.

එසේම මෙම දිය ඇල්ල ප්‍රධාන කොටස් දෙකක් වශයෙන් හඳුනාගත හැකියි. එහෙත් මෙය Horseshoe Falls, Bridal Veil Falls සහ American Falls යන දියඇලි තුනකින් සමන්විතය. එයින් විශාලම ප්‍රදේශය ලෙස එහි වම්පසට වන්නට පිහිටා තිබෙන කොටස හඳුනා ගත හැකි අතර එය කැනඩාවට අයිති වෙනවා. එය අශ්ව ලාඩමක හැඩය ඇති යයි සැලකෙන අතර එනිසා එය Horseshoe යන නමින් හඳුන්වනු ලබනවා. එය ආසන්න වශයෙන් උසින් අඩි 170වකුත් දිගින් අඩි 2500ක් පමණ වෙනවා. නයගරාවේ අනෙක් කොටස ඇමරිකාවේ නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටා ඇති අතර එය ආසන්න වශයෙන් උසින් අඩි 180ක් පමණද දිගින් අඩි 1100ක් පමණද වෙනවා. මත්ස්‍ය වර්ග දිය ඇල්ල හරහා ගමන් කරන අතර ඉන් 90% ක් පමණ ජීවත් වේ. දියඇල්ලෙන් කඩා හැලෙන ජලයෙන් සුදු පැහැති පෙන බුබුළු නිසා ඔවුන්ගේ වැටීම අවහිර වන බව විශේෂඥයෝ පවසති.
නයගරා ඇල්ලට මෙම නම යෙදුන අන්දම සම්බන්ධයෙන් විවිධ අදහස් පවතිනවා. එහිදී 17 වන ශතවර්ෂයේදී මෙම ප්‍රදේශය niagagaregs යන නමින් හඳුන්වා ඇති අතර එනිසා නයගරා යනුවෙන් නම ලැබුණු බව එක් මතයක් වෙනවා. සමහර ගෝත්‍රිකයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශය ongniaahra යන නමින් හැඳින්වූ නිසා එම නම ලැබුන බවද, එසේම ඊරි සහ ඔන්ටාරියේ යන විල් අතර වූ මෙම ප්‍රදේශය මිනිස් ගෙලකට සමාන වීම නිසා එයට එම නම ලැබුණු බවද කියවෙනවා.
මෙම දියඇල්ලෙන් ඇද හැලෙන ජලස්කන්ධය වර්තමානයේදී ජල විදුලිය නිපදවීම සඳහාද ප්‍රයෝජනයට ගනු ලබන අතර එමඟින් අත්වනුයේ ඉමහත් ප්‍රයෝජනයකි. සෑම පැයකදිම ජල ගැලුම් බිලියන 5.5 ක් මෙම දිය ඇල්ලෙන් ඇදහැලෙන අතර ඉන් 50%ක් ඇමෙරිකාවේ සහ කැනඩාවේ විදුලිය නිෂ්පාදනය සඳහා යොදාගනු ලබනවා. මිනිත්තුවකට ජල ගැලුම් 6000ක් නයගරා ඇල්ලෙන් කඩා හැලේ. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජල අවශ්‍යතාවයෙන් 20%ක් සපුරාලනු ලබන්නේ නයගරා දියඇල්ලයි. ක්‍රි.ව.1812න් පසුව මෙම ඇල්ල බොහෝ සෙයින් සංචාරකයන්ගේ ආකර්ෂණයට බඳුන් වී තිබෙනවා.
නයගරා ඇල්ල හා බැදුණු අතීතය පිලිබඳව සලකා බලන විට එය වසර 12500 වඩා පැරණි අතීතයකට උරුමකම් කියයි. මුල්ම කාලයේ දී එනම් වසර 18 000කට පමණ පෙර මෙම ප්‍රදේශය කිලෝමීටර 2-3ක් පමණ ඝන අයිස් තට්ටුවකින් වැසී පැවත ඇති අතර කාලයත් සමග ග්ලැසියර දිය වී යාමෙන් මෙම දිය ඇල්ල නිර්මාණය වී තිබෙනවා. 1897 වසරේදී මෙම නයගරා ගංගාව හරහා ආරුක්කු පාලමක් නිර්මාණය කර ඇති අතර එය “whirlpool rapids bridge යන නමින් හඳුන්වනවා.
අද වනවිට මේ පාලම කැනඩාව හා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය අතර මෝටර් රථ, දුම්රිය සහ මගීන්ගේ ගමනාගමනයට විවෘත වෙනවා. එසේම ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව නිව්යෝර්ක් දුම්රිය මාර්ගය සංචාරකයන් හා විවාපත් යුවතිපතින්ට විවෘත වුවා. එසේම මෙම නයගරා ඇල්ල අසල 1950දි ඉදිකරන ලද ඔරලෝසුවක්ද දැක ගැනීමට පිළිවන් වෙනවා.
මෙම දිය ඇල්ලෙහි විශේෂත්වය පිලිබඳව සලකා බලන විට එය රටවල් දෙකක් මෙන්ම ඊරි හා ඔන්ටාරියෝ යන විල්ද සම්බන්ධ කරනවා. නයගරා දියඇල්ල ප්‍රධාන ගංගා පහෙන් හතරක් හරහා ගලා එනු ලබයි. නයගරා දියඇල්ලෙන් නයගරා ගංගාව වෙතද පසුව ඔන්ටේරියෝ, ශාන්ත ලෝරන්ස්, හරහා අවසානයේදී අත්ලාන්තික් සාගරයට ජලය එකතු වෙයි. නයගරා දියඇල්ල ග්රසියරවල ප්‍රතිපලයක් වශයෙන් බිහි වන ලද්දක් වශයෙන්ද සැලකෙනවා. එසේම මෙය උසට වඩා දිගින් වැඩි දිය ඇල්ලක් වන අතර එනිසාම එහි සුන්දරත්වයද වැඩි කරනවා. සවස ඉර බැස යාමත් සමගම එය අලංකාර දසුනක් සංචාරකයන්ගේ නෙත් මානයට ගෙන එනවා. අධික මිදුම සුළඟ මෙන්ම අවට සිසාරා යන ජලබින්දු සහිත මේ පරිසරය චිත්තාකර්ෂණීය සිතුවිලි, පහල කරන ස්ථානයක් බව එය නරඹන ලද බොහෝ දෙනෙකුගේ අදහසයි.
එසේම මෙම ඇල්ල බොහෝ සෙයින් මධුසමය ගත කරන්නට යන යුවලවල් අතර ජනප්‍රියත්වයක් පෙන්වනවා. එසේම බොහෝ චිත්‍රපට ආදිය නිර්මාණය කිරීම සඳහාද මෙය යොදා ගනු දකින්නට ලැබෙනවා. ‘Super Man’, මැරලින් මොන්රෝ රඟපෑ ‘Niagara’ චිත්‍රපට නයගරා දිය ඇල්ල අසලදී රූපගත කර තිබෙනවා.
මෙම දිය ඇල්ල තරණය කිරීම සදහා බොහෝ දෙනෙක් උත්සාහ දරා ඇති අතර එයින් බොහෝ දෙනෙක් මියගොස් තිබෙනවා. පසුගිය වසර 10 තුල දෙදෙනෙකු මියගොස් තිබෙනවා. එහෙත් මෙය තරණය කළ පළමු පුද්ගලයා ලෙස සැලකෙන්නේ වයස අවුරුදු 63ක් වූ කාන්තාවක් වන අතර ඒ 1901 වසරේදී යි. මෙම ඇල්ලේ යටි පාශානය වසරකට අඩි 4ක් පමණ බැගින් ඛාදනය වීමට ලක් වෙන අතර ඒ කඩා හැලෙන අධික ජලස්කන්ධය නිසාවෙනි. මේ ආකාරයට සොබාදහමේ සොඳුරු නිර්මාණයක් ලෙස මෙම නයගරා දිය ඇල්ල හදුනා ගැනීමට හැකි වන අතර එය ලෝක සම්පතක්ද වෙනවා.

සත්‍ය පිටපතකි.....

05/06/2026

04/06/2026

දන්තුරේ සටන
( ඉතිහාසයේ දන්තොටවතුර නමින් හැදින්විය... )

ක්‍රි. ව. 16 සියවස වනතෙක්‌ ලාංකීය දේශපාලනයට බලපෑම් කළේ ඉන්දියාව ප්‍රමුඛ පෙරදිග රටවල්ය. නමුත් ක්‍රි. ව. 1505 පමණ වනවිට පෙරදිගට පැමිණි පරංගින් තම ආයුධ බලය භාවිත කරමින් ඒ ප්‍රදේශයේ රටවල් යටත්කර ගන්නට විය. එලෙස පෙරදිගට පැමිණි ප්‍රතිකාලුන් ලාංකීය දේශපාලනයට තම බලය දිගු කරන්නට වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ ක්‍රි. ව. 1505 නොවැම්බරයේදී පමණ ලංකාවේ ගාලු වරායටත් එතැනින් කොළඹ වරායටත් ආ පෘතුගීසීන් මෙරට දේශපාලනය සමඟ යහන්ගත වීමය. නොසිතු ලෙස ලංකාවට ආ පරංගින් සමඟ මෙරට පාලකයන් සමීප වීමත් සමඟ ඔවුහු අපේ දේශපාලනයට ඇඟිලි ගැසීමට පටන් ගති. ප්‍රථමයෙන් කෝට්‌ටේ රාජ්‍යයටත් ඉන් අනතුරුව යාපනයටත් අවධානය යොමු කළ පරංගි සීතාවක රාජසිංහ රජුගේ මරණයෙන් අනතුරුව සීතාවකටත් තම බලය මුදා හළහ.

වසර 153 කට ආසන්න කාලයක්‌ ශ්‍රී ලංකාවේ මුහුදුබඩ ප්‍රදේශය තුළ (පාලනය හා සම්බන්ධව කටයුතු කළ පෘතුගීසීන් මෙරට තුළ ප්‍රධාන සටන් කීපයකට සම්බන්ධ වී ඇත. ඒ

1. ක්‍රි. ව. 1561-62 අතර වූ මුල්ලේරියා වෙල සටන

2. ක්‍රි. ව. 1594 දී සිදුවූ දන්තුරේ සටන

3. ක්‍රි. ව. 1602/03 අතර සිදු වූ බලන සටන

4. ක්‍රි. ව. 1630 දී සිදුවූ රන්දෙනිවෙල සටන

5. ක්‍රි. ව. 1638 දි සිදු වූ ගන්නෝරුව සටන

යනාදියයි.

මේ සටන් අතුරින් පෘතුගීසීන් මුහුණ දුන්නා වූ ප්‍රබලතම සටන ලෙස ඔවුන්ගේම ලේඛනයන් දක්‌වන්නේ දන්තුරේ නම් නූතන මහනුවර දිස්‌ත්‍රික්‌කය ආශ්‍රිතව ඇති වූ සටනයි. පෘතුගීසි හමුදා සෙබළෙක්‌ වූ ජෝන් රැබෙයිරෝ නම් ලේඛකයා සිය කෘතිය වූ ලංකාවේ කැරැල්ල හෙවත් ලංකාවේ ඉතිහාසයේ ෙ€දවාචකය නම් ග්‍රන්ථයේ මේ සටන පිළිබඳ දක්‌වන්නේ මෙවන් අදහසකි.

“දුනු හී සහ තුවක්‌කු රැගත් හේවායෝ සැඟවී සිට අනාවරණව සිටි හමුදාවට නොකඩවා පහර දෙන්නට වූහ. අපගේ සේනාව බලනට පැමිණීමට තැත් කළ නමුත් විශාල සේනාවක්‌ මාර්ගය අවුරා සිටින බව දක්‌නට ලැබිණි. මේ අන්දමින් කපිතාන් ජෙනරාල් සහ ඔහුගේ බෑණනුවන් දෙදෙනාද ඇතුළු අපගේ සියලු සෙනඟ මහත් අප කීර්තිමත් මරණයකට ගොදුරු වූහ.”

(ලංකාවේ කැරැල්ල – ජෝන් රැබෙයිරෝ )

පෘතුගීසි ලේඛකයන්ගේ අදහසින්ම ඔවුන් පෙරදිගදී ලද අප කීර්තිමත් පරාජය වන්නේ මෙයයි. අදින් හරියටම වසර 417 ට පමණ පෙර මහනුවර දන්තුරේ වෙල්යායේදී සිදු වූ මේ සටන සිංහල ජාතියේ අනාගත පැවැත්ම තීරණය කළ තීරණාත්මක සටනක්‌ වුනි.

පෘතුගීසීන් පෙරදිගට පැමිණෙන්නේ ක්‍රි.ව. 1498 දී පමණය. ඔවුන් පෙරදිගට පැමිණීමට ප්‍රධාන හේතුව වූයේ මුස්‌ලිම්වරුන් අත තිබූ වෙළෙ¹ම සියතට ගැනීමයි. මුස්‌ලිම්වරු පෙරදිග වෙළෙඳාමෙන් ලැබූ ලාභය තමන් සතුකර ගැනීම මෙහි ප්‍රධාන අරමුණ විය. එලෙස පැමිණි පෘතුගීසීන්ට පෙරදිග දක්‌නට ලැබුණු දේශපාලන අස්‌ථාවරභාවයන් තුළින් තම අරමුණ ඉටුකර ගැනීම පහසු බව දුටු විට ඔවුන් කළේ තම ආයුධ බලය හා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය භාවිත කරමින් ඒ රටවල් යටත්කර ගැනීම හෝ තමන්ට අවනත රාජ්‍ය බවට පත්කර ගැනීමයි. එලෙස ක්‍රියත්මක වූ ඔවුහූ ක්‍රි. ව. 1597 දී ලංකාවේ කෝට්‌ටේ රාජ්‍යයද ක්‍රි.ව. 1619 යාපනය රාජ්‍යයද තමන් සතුකර ගන්නා ලදී. එමෙන්ම ඔවුන් මහනුවර රාජධානිය තමන්ට අවනත රාජ්‍යයක්‌ බවට පත්කර ගැනීමට උත්සාහ දරන ලදී. ඒ සඳහා ඔවුන් යොදා ගත්තේ තම ආරක්‍ෂාව යටතේ සිටි උඩරට කුමාරවරුන්ය. දන්තුරේ සටන ක්‍රි.ව. 1594 වර්ෂයේදී සිදු වූවද මෙහි මූලය ක්‍රි. ව. 1591 දක්‌වා ඈතකට දිවයන්නේ ඒ නිසාය.

ක්‍රි. ව. 1591 වන විට සීතාවක I රාජසිංහ රජුගේ ක්‍රියාකාරකම් නිසා උඩරට නෑකම් කියූ කුමාරවරු ගණනාවක්‌ පෘතුගීසී ආරක්‍ෂාව යටතේ රැකවරණ ලැබීය. ඔවුන් අතර යමසිංහ බණ්‌ඩාර, කොනප්පු බණ්‌ඩාර, කුසුමාසන ආදීන් කැපී පෙනුණි. පෘතුගීසීහු කන්ද උඩරට රාජධානිය තමන්ට අවනත රාජ්‍යයක්‌ බවට පත්කර ගැනීමට යොදා ගත්තේ මේ කුමාරවරුන්ය. අනෙක්‌ අතට පෘතුගීසීන් තම ආරක්‍ෂාව පතා ආ කුමාරවරු සිය ආගමට හරවා ගැනීමටද ක්‍රියා කරන ලදී. යමසිංහ බණ්‌ඩාර දොන් පිලිප් ලෙසද කොනප්පු බණ්‌ඩාර දොන් ජුවන් නමින්ද කුසුමාසන දොaන කතරිනා නමින්ද බෞතිෂ්ම කිරීමට පෘතුගීසීන් ක්‍රියා කරන ලදී. එලෙස තම රැකවරණය යටතේ සිටි උඩරට කුමාරවරුන්ගෙන් දොන් පිලිප් උඩරට රජ කරවීමේ අරමුණින් පෘතුගීසීන් ව. 1591 දී උඩරටට ආක්‍රමණයක්‌ දියත් කරන ලදී. එම ආක්‍රමණයට ඔවුන් කොනප්පු බණ්‌ඩාර හෙවත් ඔස්‌ත්‍රියාවේ දොන් ජුවන්ද සම්බන්ධ කර ගන්නවා දැකිය හැක.

මන්නාරමින් පිටත් වූ පෘතුගීසීන් මාතලේට ආසන්න මහකෝට්‌ටේ නගරයට පැමිණ උඩරට රජු ලෙස දොන් පිලිප් රජ කරවන ලදී. නමුත් පෘතුගීසීන්ටය තම අවසාන ඉලක්‌කය කරා ගමන් කිරීමට නොහැකි වූයේ දොන් ජුවන් ඔවුන්ගේ අරමුණ බිඳ දැමීම නිසාය. මහා වංසය මේ සිදුවීම වාර්තා කරන්නේ මෙසේය.

“ඒ බව දැනගත් ප්‍රතිකාලුන් මුළු ලක්‌දිවම හස්‌ත ප්‍රාප්ත කර ගැනීමට කදිම මාර්ගයක්‌ එළඹි බැව් දැන යුහුසුළුව කටයුතු කරන්නට පටන් ගත්තේය. පළමුවෙන්ම යුද්ධ සේනාවකදු කැටුව මැන්ඩෝසා නම් ප්‍රතිකාල් සේනාපති තැන නැවකින් යාපනයට ගොස්‌ ඒ ප්‍රදේශය යටත්කර ගත්තේය. ඉක්‌බිති සෙංකඩගල පුරයට හෙවත් මහනුවරට ගමන් කරන්නට අදහස්‌ කොට උඩරට වාසීන් අස්‌වසනු සඳහා යටකී දොන් ජෝන් කුමාරයා සහ දොන් පිලිප් යන නාමයෙන් බෞතිෂ්ම ලැබ සිටි සිංහල කුමාරයෙකුත් දූතයන් මෙන් පෙරටුව යෑවීය. ඊට පසු උඩරට වැසියන්ගේ කිසිම විරුද්ධතාවයක්‌ නැතිව සේනාපති තැන සහ ඔහුගේ සේනාවෝ මහනුවරට නිරායාසයෙන් ඇතුල් වූහ. ප්‍රතිකාල්වරු දොන් පිලිප් කුමාරයාට මහනුවර රජකමද දොන් ජුවන් කුමාරයාට අග්‍ර සේනාධිපති ධුරයද භාරදී ඔවුන් දෙදෙනා ප්‍රතිකාල් ජාතියෙන් විනා අන්‍ය ජාතියක ස්‌ත්‍රීන් සරණ පවා නොගන්නා ලෙස ගිවිස්‌සා ගෙන රාජසිංහ රජුගේ යුද්ධ පටිපාටිය අවුල්කර දමන ලෙස ගිවිස්‌සා ගෙන ගන්නෝරුවේ කූඩාරම් ගසාගෙන සිටියෝය. රාජසිංහ රජු විසින් මරවන ලද සුන්දර බණ්‌ඩාරගේ පුත්‍රයා වූ දොන් ජෝන් කුමාරයා, දොන් පිලිප් කුමාරයාට රජකම දීම ගැන කිපී පිලිප් රජු විෂයෙන් මරා රට වැසියන්ගේ සම්මතයෙන් රජ බවට පැමිණියේය.”

(සිංහල මහා වංසය – ප්‍රතිකාලුන්ගේ උෙද්‍යාaගය
පිටුව – 510)

මේ සිදුවීමත් සමඟ පෘතුගීසීන් දොන් ජුවන් කුමාරයා පිළිබඳ විරසක විය. තමන්ට එරෙහිව කළ මේ කටයුත්තට එරෙහිව ප්‍රතිචාර දැක්‌වීමට යුහුසුළු වූ ප්‍රතිකාලුන් මන්නාරමේ සිටි දොන් ජෝන්ද මේලෝ සෙනවි තැනගෙන් ආධාර ඉල්ලා සිටියද ඒවා ලැබීමට පෙර දොන් ජෝන් ප්‍රතිකාල් හමුදාවට ස්‌වකීය රාජධානියෙන් පිටවී යන ලෙස නියෝග කළේය. එසේ නොවුනහොත් ඔවුන් සියල්ලම තමන් ඝාතනය කරන බවට රජු ප්‍රකාශ කර ඇත. මේ බියට පත් ඇතැම් පෘතුගීසි භටයන් තමන් සතු ඇතැම් පෞද්ගලික භාණ්‌ඩ පවා අතහැර කොළඹ නගරයට පලා ගොස්‌ ඇත.

විමලධර්මසූරිය නම් පාලකයාට ක්‍රි. ව. 1592 දී සිදු කළ මේ ක්‍රියාවත් සමඟ උඩරට බෞද්ධ ජන සහාය ලැබුනද අභියෝග කීපයකට මුහුණදීමට සිදුවිය. ඒවා අතර

1. සීතාවක I රාජසිංහ රජුගෙන් ඇති වූ තර්ජනය

2. පෘතුගීසීන්ගෙන් එල්ල වූ අභියෝග

3. රාජත්වයට නිශ්චිත උරුමයක්‌ නොමැතිවීම යනාදිය වැදගත් වේ.

ඕස්‌ත්‍රියාවේ දොන් ජුවන් හෙවත් විමලධර්මසූරිය නමින් උඩරට රජු වූ කොනප්පු බණ්‌ඩාර යන්ගේ පියා වූයේ පේරාදෙණි පෙලපතකට සම්බන්ධ වූ පේරාදෙණියේ වීරසුන්දර බණ්‌ඩාර නමැත්තාය. ඔහු ක්‍රි. ව. 1582 දී සීතාවක රාජසිංහ රජු විසින් තම උඩරට නියෝජිතයා ලෙස පත් කරන ලද අයයි. නමුත් තමන්ට වඩා ඔහු උඩරට ප්‍රදේශයේ ජනප්‍රිය යෑයි සීතා ක්‍රි. ව. 1585 දී ගොලැබොක්‌ක නම් ස්‌ථානයේදී බොරුවලක දමා ඝාතනය කරවන ලදී. එලෙස තමන් විසින්ම ඝාතනය කරන ලද පුද්ගලයාගේ පුත්‍රයා උඩරට තම බලය ලබා ගැනීම පිළිබඳ වූ උරණ වූ I රාජසිංහ රජු පලමුව තම සේනාපතියා වූ අරිට්‌ඨ කීවෙන්ඩු යටතේද දෙවනුව තම නායකත්වය යටතේද උඩරට ආක්‍රමණ මෙහය වූවත් ඒ දෙකම බලන කපොල්ලේදී පරාජය විය. ක්‍රි. ව. 1592 ට ආසන්නයේ I රාජසිංහගේ මරණය සිදුවීමත් සමඟ උඩරටට සීතාවකින් එල්ල වූ තර්ජන නතරව යනවා දැකිය හැක.

නමුත් I විමලධර්මසූරිය රජුට පෘතුගීසීන්ගෙන් එල්ල වූ තර්ජනයන් නතර වන්නේ නැත. මේ බල පැහැර ගැනීමත් සමඟ I විමලධර්මසූරිය රජුව පෘතුගීසීන් තම ලේඛන තුළ හඳුන්වන්නේ උඩරට ෙද්‍රdaහියා යන නාමයෙනි. තමන් යටතේ රැකවරණය ලැබ යුද ශිල්ප හදාරා තම හමුදාවක්‌ද රැගෙන උඩරට ආක්‍රමරණය කළ මොහොතේදී තම ආක්‍රමණ විනාශ කිරීමට කටයුතු කළ ඕස්‌ත්‍රියාවේ දොන් ජුවන්ගෙන් පළිගැනීමට පෘතුගීසීන් ශක්‌තිමත් හමුදා නායකයෙක්‌ මෙරටට පත්කර එවන ලදී. ඔහු අන් කවරෙකුත් නොව පෙඩ්රෝ ලෝ පෙස්‌ද සූසා (Pedro Lopesda
Susa) නමැත්තාය.

පෙඩ්රෝ ලෝපෙස්‌ද සූසා මෙරට කපිතාන් ධුරයට පත්ව ඇත්තේ ක්‍රි. ව. 1592 ට ආසන්නයේදීය. මලක්‌කාවේ සිට ඉන්දියාවේ ගෝව බලා පිටත් වූ නාවික නැවිපතියා ලෙස ඔහු මෙරටට පැමිණ ඇත. ලංකාවේ සිටින පෘතුගීසීන් මුහුණ දී ඇති දුක්‌ඛිත තත්ත්වය වටහා ගත් මොහු එයින් ඔවුන් මුදා ගැනීමට යෝජනාවක්‌ කර ඇත. ඒ දැනට තමන් යටතේ මන්නාරම ප්‍රදේශයේ රැකවරණය ලබන දෝන කතරිනා හරහා තම අවශ්‍යතා ඉටුකර ගත හැකි බවයි. උඩරට රජ කරවන ඇය තම වංශවතෙකුට විවාහ කරදීම තුළින් මුළු ලක්‌දිවම ප්‍රතිකාල් බලයට නතුකර ගත හැකි බව සූසාගේ අරමුණ විය. සූසාගේ අරමුණ වී තිබුණේ දෝන කතරිනා හෙවත් කුසුමාසන දේවිය තම බෑණාවරුන් දෙදෙනාගෙන් කෙනෙකුට විවාහ කර දීමය. සූසාගේ මේ යෝජනාවට ගෝවේ ප්‍රතිනේයාද තම අනුමැතිය දුන් බව පෙනේ.

තම අරමුණ ඉටුකර ගැනීමට පෙඩ්රෝ ලෝපෙස්‌ද සූසා නැව්පති තෙම භටයන් 600 ක්‌ද රැගෙන 1594 අප්‍රේල් මාසය අවසානයේදී ලංකාවට පැමිණ ඇත. සූසා මන්නාරමේ සිටි දෝන කතරිනා කුමරිය රැගෙන මීගමුවේ සිට සෙංකඩගල දෙසට ගමන් අරඹා ඇත. මෙම හමුදාව උඩරටට ගමන් ගනිද්දී කුසුමාසනට හිතෛෂී වූ ජයවීර බණ්‌ඩාර නමැත්තා 20000 භට කණ්‌ඩායමක්‌ රැගෙන ප්‍රතිකාල් හමුදාවට එක්‌ වූ බව සිංහල මහා වංසය වාර්තා කරයි. බලාපොරොත්තු නොවූ මේ හමුදා සහායද සමඟ සූසා කන්ද උඩරටට ගමන් ගත්තේ තම අරමුණ සාක්‌ෂාත් කර ගැනීමටය. මේ හමුදාව උඩරටට පැමිණෙනවාත් සමඟ I විමලධර්මගේ හමුදාවත් බලනට පැමිණ කඳවුරු ලාගෙන සිටියහ. මේ දෙපාර්ශ්වය අතර ක්‍රි. ව. 1594 ජුලි මස 05 දින අතිශය බියකරු සටනක්‌ මේ ස්‌ථානයේදී සිදුවී ඇත. නමුත් මේ යුද්ධයෙන් තම ජය පැහැදිලි නැති බව දුටු I විමලධර්මසූරිය රජු වෙල්ලස්‌ස ප්‍රදේශයෙන් පලා ගියේ සෙංකඩගල නගරය ගින්නෙන් දවාලමිනි. රජුගේ පලා යැමෙන් පසු දින ප්‍රතිකාලූන් කන්ද උඩරට රාජධානිය තමන්ට අත්පත් කර ගන්නා ලදී.

සූසා තම අරමුණ සාක්‌ෂාත් කර ගන්නා ලදී. නමුත් සිදුවූයේ පෘතුගීසීන් කෙලෙසක්‌වත් නොසිතූ සිදුවීමකි. ඔවුන් හා එකතු වූ ලස්‌කිරිඤ්ඤ හමුදාව ඔවුහූ අතහැර උඩරට පාර්ශ්වය ගන්නා ලදී. මේ සඳහා බලපා ප්‍රධානම හේතුව වූයේ සූසා අතින් ලස්‌කිරිඤ්ඤ හමුදාවේ නායකයා වූ ජයවීර බණ්‌ඩාරව ඝාතනය වීමයි. මේ ඝාතනයට බලපා හේතු සම්බන්ධයෙන් කිසිදු එකඟතාවයක්‌ මේ වන තෙක්‌ ඉතිහාසඥයන් අතර ගොඩනැගී නැත.

පෘතුගීසි ලේඛක ජෝන් රුබෙයිරෝ අදහස්‌ කරන ආකාරයට ජයවීර බණ්‌ඩාර තැන ඔහුගේම සහකාර ප්‍රතිකාල් සෙනවියා ලවා මරවනු අභිප්‍රායෙන් විමලධර්ම රජුගේ කුමන්ත්‍රණ පෙරදැරිව වුවමනාව පිට යථෝක්‌ත රහස්‌ ලියෑවිලි අමුතුවෙන් ලිපි කරවා ප්‍රතිකාලුන්ගේ අතට පත්වනු නියා යවන ලද බවක්‌ය. තවත් අදහසක්‌ වන්නේ ජයවීර බණ්‌ඩාර කුසුමාසන දේවිය තම මස්‌සිනා කෙනෙකුට විවාහ කර දෙන ලෙස සූසාගෙන් ඉල්ලා සිටි බවය. තවත් අදහසක්‌ වන්නේ ජයවීරම කුසුමාසන විවාහ කර ගැනීමට යෝජනාවක්‌ ඉදිරිපත් කළ බවයි. කෙසේ වෙතත් සූසා අතින් ජයවීර ඝාතනය වීම නම් සත්‍යයකි. මේ ක්‍රියාව හේතුකොට සිංහල කුලී සේනාව පෘතුගීසීන් අතහැර උඩරට පාර්ශ්වය ගන්නා ලදි.

මතු වූ තත්ත්වයෙන් අපහසුතාවයට පත් වූ පෙඩ්රෝ ලෝපෙස්‌ද සූසා ආපසු කොළඹ බලා ඒමට පිටත් වූයේ කුසුමාසන දේවියද රැගෙනය. ඒ ක්‍රි. ව. 1594 ඔක්‌තෝබර් මස 06 දින ප්‍රතිකාල් සේනාව සමඟ මහනුවර සිට බලන දුර්ගය අසලට පැමිණුනි. එම හමුදාවට බලන කපොල්ල අසලදී උඩරට I විමලධර්මසූරිය රජුගේ හමුදාව පහරදෙන්නට වූහ. දෙපාර්ශ්වය අතර සිදුවූ සටන දන්තුරේ නගරයේදී සිදුව ඇත. මේ සටන සිංහල මහා වංසය වාර්තා කරන්නේ මෙසේය.

“වර්ෂ 1594 ක්‌ වූ ඔක්‌තෝබර් මස 06 දින ප්‍රතිකාල් සේනාව බලන අසල ලන්දකට පැමිණියාය. ඒ කණහිම සක්‌හඩද හේවිසි ගැසීමක්‌ද හාත්පස්‌හි පැතිරින. ඒ අසල මාන බලමින් සිටි විමලධර්ම රජුගේ විශාල යුද හමුදාව ප්‍රතිකාලුන්ට පහර දෙන්නට පටන් ගත්තීය. සිංහලයන්ගේ ඊතල සහ වෙඩි උණ්‌ඩ ප්‍රචණ්‌ඩ වාත මේඝයකින් මෙන් ප්‍රතිකාල් සෙන් මත්තෙහි පතිත වන්නට වන”

දන්තුරේ නගරයේදී ඇති වූ මේ ගැටුමේදී ප්‍රතිකාල් සේනාපති පෙඩ්රෝ ලෝපෙස්‌ද සූසා තුවාල අටක්‌ සහිතව සිටි බව මහා වංශය වාර්තා කරයි. සිංහල මහා වංශය මේ සටනින් භටයන් 220 ක්‌ ජීවත් වූ බව කියවුනද පෘතුගීසි ලේඛනයන්ට අනුව ඔවුනගේ කිසිම පුද්ගලයකු ජීවත් වී නැත. මේ සටන උඩරට ඉතිහාසය තුළ කිහිපාකාරයකින් වැදගත් වූ බව පෙනේ. ඒ

* පෘතුගීසි ආධිපත්‍යයට කන්ද උඩරට නතුවීමට තිබූ ඉතාමත් ආසන්න අවස්‌ථාවක්‌ මගහරවා ගැනීමට සමත් වීම.

* පෘතුගීසි තම පෙරදිග යටත් විජිත ප්‍රතිපත්තිය තුළ ලැබූ දරුණුතම පරාජයට හිමිකම් කීම.

* I විමලධර්මසූරිය රජුට නව රජ පෙළපතක්‌ ආරම්භ කරමින් කන්ද උඩරට රාජධානිය සඳහා වෙනම රජ පෙළපතක්‌ ආරම්භ කිරීමට හැකියාව ලැබීම.

* නියම සිංහාසන උරුමයක්‌ නොකිවූ විමලධර්මසූරිය රජුට උඩරට ප්‍රවේණිකාරී වූ දෝන කතිරිනා හෙවත් කුසුමාසන කුමරිය තම අග මෙහෙසිය කරගත හැකිවීම( සටන් වැදීමේදී තම අත්අඩංගුවට පත් මේ කුමරිය රජුට භාරදී ඇත්තේ ඒකනායක මුදියන්සේ නමැත්තෙකි.

මෙම කාරණා නිසා දන්තුරේ සටන මෙරට ඉතිහාසය තුළ තීරණාත්මක සටනක්‌ ලෙස අර්ථ දැක්‌විය හැකි වන්නේය.