07/01/2026
के तपाईंलाई थाहा छ, शनिदेव किन बिस्तारै हिँड्नुहुन्छ र उहाँको रङ्ग किन कालो छ? 🪔✨
पौराणिक कालमा जब श्मशान घाटमा महर्षि दधीचिको नश्वर शरीरको दाहसंस्कार भइरहेको थियो, उनकी पत्नी पतिवियोग सहन गर्न नसकी नजिकैको एउटा विशाल पिपलको रुखको टोड्कामा आफ्नो ३ वर्षीय बालकलाई राखेर स्वयं चितामा बसी सती भइन्। यसरी महर्षि दधीचि र उनकी पत्नीको बलिदान भयो, तर पिपलको टोड्कामा छाडिएका ती बालक भोक र प्यासले तड्पिँदै रुन कराउन थाले।
जब खानका लागि केही पनि विकल्प रहेन, तब उनले टोड्कामा झरेका पिपलका फलहरू (गोटा) खाएर आफ्नो प्राण बचाउन थाले। कालान्तरमा पिपलका पात र फलहरू खाँदै ती बालक जेनतेन हुर्किए।
एक दिन देवर्षि नारद त्यही बाटो भएर जाँदै हुनुहुन्थ्यो। पिपलको टोड्कामा बालकलाई देखेर नारदले उनको परिचय सोध्नुभयो:
नारद: "बालक, तिमी को हौ?"
बालक: "यही त म पनि जान्न चाहन्छु।"
नारद: "तिम्रा पिता को हुन्?"
बालक: "त्यो पनि मलाई थाहा छैन।"
तब नारदले ध्यान दृष्टिले हेर्नुभयो र आश्चर्यचकित हुँदै भन्नुभयो— "हे बालक! तिमी त महान दानी महर्षि दधीचिका पुत्र हौ। तिम्रा पिताको अस्थिको 'वज्र' बनाएर नै देवताहरूले असुरमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। तिम्रा पिता दधीचिको मृत्यु मात्र ३१ वर्षको अल्पायुमा भएको थियो।"
बालक: "मेरा पिताको अकाल मृत्युको कारण के थियो?"
नारद: "तिम्रा पितामाथि शनिदेवको महादशा थियो।"
बालक: "अनि ममाथि आएको यो विपत्तिको कारण नि?"
नारद: "त्यो पनि शनिदेवको महादशा नै हो।"
यति बताएर देवर्षि नारदले पिपलको पात र फल खाएर बाँचेका ती बालकको नाम 'पिप्पलाद' राखिदिनुभयो र उनलाई दीक्षित गर्नुभयो।
नारद गएपछि बालक पिप्पलादले ब्रह्माजीको कठोर तपस्या गरे। ब्रह्माजी प्रसन्न भएर वरदान माग्न भन्दा पिप्पलादले आफ्नो दृष्टि मात्रले जुनसुकै वस्तु जलाउन सक्ने शक्ति मागे। ब्रह्माजीबाट वरदान पाउनेबित्तिकै पिप्पलादले सर्वप्रथम शनिदेवलाई आह्वान गरी आफ्नो सामुन्ने प्रकट गराए र आँखा खोलेर भष्म गर्न थाले।
शनिदेवको शरीर जल्न थाल्यो। ब्रह्माण्डमा हाहाकार मच्चियो। सूर्यपुत्र शनिको रक्षा गर्न सबै देवताहरू विफल भए। सूर्यले पनि आफ्नै आँखाअगाडि पुत्र जलिरहेको देखेर ब्रह्माजीसँग बचाउन बिन्ती गरे। अन्ततः ब्रह्माजी स्वयं पिप्पलादका सामु आएर शनिदेवलाई छोड्न आग्रह गर्नुभयो, तर पिप्पलाद मान्दै मानेनन्। तब ब्रह्माजीले एउटाको बदला दुईवटा वरदान दिने सर्त राख्नुभयो। पिप्पलादले खुसी हुँदै निम्न दुई वरदान मागे:
१. जन्मदेखि ५ वर्षसम्म कुनै पनि बालकको कुण्डलीमा शनिको स्थान हुने छैन, जसले गर्दा कोही पनि बालक म जस्तै अनाथ हुनु नपरोस्।
२. म अनाथलाई पिपलको रुखले शरण दियो, त्यसैले जो व्यक्तिले सूर्योदयभन्दा पहिले पिपलको रुखमा जल चढाउँछ, उसलाई शनिको महादशाको नकारात्मक असर पर्ने छैन।
ब्रह्माजीले 'तथास्तु' भनेर वरदान दिनुभयो। त्यसपछि पिप्पलादले जलिरहेका शनिलाई आफ्नो ब्रह्मदण्डले खुट्टामा प्रहार गरेर मुक्त गरिदिए। प्रहारका कारण शनिदेवको खुट्टामा क्षति पुग्यो र उनी पहिलेको जस्तो तीव्र गतिमा हिँड्न नसक्ने भए।
त्यसैले साथीहरू शनिलाई "शनै: चरति य: शनैश्चर:" अर्थात् जो बिस्तारै हिँड्छ, उही शनैश्चर (शनि) भनिन थालियो। आगोमा जलेका कारण उनको शरीर कालो र अङ्गभङ्ग स्वरूपको भयो।
आज पनि शनिदेवको कालो मूर्ति र पिपलको पूजा गर्नुको धार्मिक कारण यही हो। तिनै पिप्पलादले पछि गएर 'प्रश्न उपनिषद्' को रचना गरे, जुन आज पनि ज्ञानको अतुलनीय भण्डार मानिन्छ।
साथीहरू विपत्तिमा जसले हामीलाई सहारा दिन्छ, उसैको सेवा गर्नु नै हाम्रो धर्म हो। साथै, ज्ञान र तपस्याको बलले मानिसले ग्रहदशालाई समेत बदल्न र लोककल्याणकारी नियम स्थापना गर्न सक्छ भन्ने कुरा यो कथाले हामीलाई सिकाएको छ। 🙏
साथीहरू तपाईँलाई यो कथा कस्तो लाग्यो आफ्नो विचार प्रतिक्रियाहरू दिन नभुल्नुहोला। साथै हाम्रो पेजलाई फलो गर्न सक्नुहुनेछ।
हस् त ! धन्यवाद ,नमस्कार ,जय नेपाल 🙏
