16/07/2026
आजकाल शेतीमध्ये मजुरांची टंचाई आणि वेळेची बचत म्हणून रासायनिक तणनाशकांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. पण या रसायनांमुळे जमिनीचा पोत बिघडतो, मित्रजीवाणू नष्ट होतात आणि शेवटी जमिनी नापीक बनतात. या पार्श्वभूमीवर, एका वेगळ्या आणि निसर्गपूरक वाटेने जाऊन आपण ‘तणमुक्त नव्हे, तर तण-नियंत्रित आणि सुपीक शेती’ कशी करू शकतो, याचा हा एक यशस्वी अनुभव.
१. तण का उगवते? निसर्गाचा मूळ सिद्धांत
निसर्गाचा एक साधा नियम आहे – निसर्गाला उघडी, नग्न जमीन कधीच आवडत नाही. ज्या जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) कमी होतो आणि जी जमीन उन्हात उघडी पडते, तिथे जमीन स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी, ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी आणि खनिजे वर आणण्यासाठी तणांना जन्माला घालते. म्हणजेच, तण हे जमिनीची ‘कमतरता’ दर्शवणारे लक्षण आहे. जर आपण जमिनीची ही कमतरता दूर केली, तर तण आपोआप कमी होते.
२. रासायनिक तणनाशकांना फाटा: माझा त्रिसूत्री फॉर्म्युला
मी माझ्या शेतात एक थेंबही रासायनिक तणनाशक किंवा रसायन वापरत नाही. त्याऐवजी खालील तीन गोष्टींवर भर दिला आहे:
नियमित निंदणी आणि खुरपणी: यामुळे तणाचा बंदोबस्त तर होतोच, पण जमिनीला हवा मिळते आणि मुळांची कार्यक्षमता वाढते.
ब्रश कटर, तण कापून जागेवर पडू देणे, त्याला कर्जवणे,
सेंद्रिय आच्छादन (Organic Mulching): पिकांचे अवशेष, सुका पालापाचोळा किंवा इतर सेंद्रिय घटकांचा वापर करून मी जमीन पूर्णपणे झाकून (Cover) घेतो. यामुळे सूर्यप्रकाश थेट जमिनीपर्यंत पोहचत नाही, परिणामी तणांचे बियाणे रुजतच नाही.
जिवाणू आणि बुरशीचा (Microbes & Fungus) वापर: शेतात उपयुक्त जिवाणू आणि मित्रबुरशीचा सातत्याने वापर केल्यामुळे जमिनीत सेंद्रिय घटकांचे विघटन जलद गतीने होते.
३. सेंद्रिय कर्ब वाढला, तण घटले!
जिवाणू आणि सेंद्रिय आच्छादनाच्या एकत्रित वापरामुळे माझ्या शेतातील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. सेंद्रिय कर्ब वाढल्यामुळे आणि जमीन सतत आच्छादित राहिल्यामुळे जमिनीची अन्नद्रव्ये धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारली आहे. परिणामी, निसर्गाला तिथे वेगळे तण उगवण्याची गरजच उरलेली नाही. आता शेतात अनावश्यक गवत किंवा तण उगवण्याचे प्रमाण अत्यंत कमी झाले आहे.
४. या पद्धतीचे झालेले फायदे:
पाण्याची प्रचंड बचत: आच्छादनामुळे जमिनीतील ओलावा दीर्घकाळ टिकून राहतो, त्यामुळे पाण्याची पाळी लांबली तरी पिकाला ताण बसत नाही.
जमीन सजीव झाली: रासायनिक खते आणि तणनाशके बंद केल्यामुळे गांडुळांची आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या कोटींनी वाढली आहे. जमीन भुसभुशीत झाली आहे.
खर्चात मोठी बचत: महागडी तणनाशके आणि रासायनिक खतांचा खर्च शून्यावर आला आहे.
विषमुक्त आणि दर्जेदार उत्पादन: शेतातून मिळणारे उत्पन्न हे पूर्णपणे शुद्ध, कसदार आणि आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर...
तण मारण्यापेक्षा तण न उगवण्याची परिस्थिती जमिनीत निर्माण करणे हाच खरा शहाणपणा आहे. जमीन उघडी ठेवू नका, तिला सेंद्रिय कर्बाचे अस्तर द्या आणि जिवाणूंच्या साहाय्याने सजीव बनवा. निसर्गाशी फाईट (Fight) करण्यापेक्षा निसर्गाच्या सोबतीने (Harmony) केलेली शेतीच आपल्याला आणि आपल्या येणाऱ्या पिढीला समृद्ध करू शकते!
