13/06/2025
NHỮNG GIÁ TRỊ LỊCH SỬ TẠI BẢO TÀNG NƯỚC MẮM.
Ở Việt Nam, nước mắm được xem là gia vị “quốc hồn, quốc túy” của dân tộc, bởi nước mắm tạo nên hương vị, bản sắc và văn hóa ẩm thực của dải đất hình chữ S. Thế nhưng chưa đầy nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, vị thế và danh tiếng của Phan Thiết nơi từng là “thủ phủ” nước nắm truyền thống Việt lại đang dần bị mai một.
Và nỗi trăn trở - Làm thế nào để khôi phục và lưu giữ mãi hương vị đậm đà của mắm rin truyền thống qua các thế hệ - đã trở thành động lực thôi thúc những người con làng chài dồn toàn lực xây dựng bảo tàng nước mắm đầu tiên của Việt Nam.
Bảo Tàng Nước Mắm Làng Chài Xưa được thiết kế với kiến trúc hiện đại nhưng vẫn toát lên sự mộc mạc, xưa cũ. Với 14 không gian trưng bày, từng hình ảnh, hiện vật qua các giai đoạn, từ thời Chăm Pa, thời vua Nguyễn, thời Pháp đến những thập niện 50-60-70 đã khắc họa rõ nét những giai đoạn thăng trầm của nước mắm Phan Thiết.
Trước khi vào tham quan những di vật cổ và tìm hiểu về lịch sử 300 năm của nước mắm làng chài xưa, du khách sẽ được xem một đoạn phim ngắn, giới thiệu tổng quan về hành trình nước mắm Phan Thiết tại rạp phim tài liệu.
Sau đó, du khách sẽ được đến với không gian làng chài Khánh Thiện ( Mũi Né ngày nay), được tái hiện rõ nét qua những tấm bản đồ cổ được sưu tập cùng gần 1,000 hiện vật, giúp hiểu hơn về sự hình thành và phát triển của vùng đất này.
Tiếp theo là không gian Chăm pa xưa với bức tượng K*t độc đáo, được khai quật tại một đền tháp từ thế kỉ 15. Đó là một trong những biểu tượng rất linh thiên của người Chăm. Theo tập tục xưa, những người chết như vua, quan sẽ được làm lễ nhập hồn vào tượng K*t, sau đó mới đi qua thế giới bên kia.
Đặc biệt, bảo tàng hiện đang trưng bày bản gốc 2 tấm sắc phong của vua triều Nguyễn ban cho làng biển Bình Thuận. Tấm sắc phong đầu tiên được vua Đồng Khánh ban cho những người dân ở Đàng Ngoài đã vào khai hoang, lập ấp tại làng chài Hòa An, Phan Thiết. Và tấm sắc phong còn lại do vua Khải Định là ban cho thần Ông Nam Hải (cá voi) vì có công cứu giúp nhiều ngư dân làng chài thoát nạn trên biển.
Câu chuyện cứ thế qua lời kể của cô thuyết minh xinh đẹp theo chân du khách về nguồn gốc nước mắm, người Chăm ủ chượp, người Kinh làm thương mại, ông tổ nghề mắm, chuyện tình tại hãng nước mắm của cha bà Mộng Cầm...
Qua con đường cát trắng mịn, du khách sẽ được đến với một thế giới khác. Một không gian trưng bày về bộ sưu tập tĩn xưa và nay. Câu chuyện về chiếc tĩn, xóm Lò Tĩn, dụng cụ đựng nước mắm Phan Thiết để mang đi bán khắp Việt Nam xưa, đã được sưu tầm và tái hiện rất chi tiết, giúp du khách có thể hiểu hơn về thủ phủ đầu tiên của nước mắm Việt.
Và một không gian mà mọi du khách không thể bỏ lỡ chính là khu nhà Hàm Hộ (những hộ gia đình sản xuất nước mắm qui mô lớn, “đại gia” nước mắm thời bấy giờ) , từ 5 “que” trở lên. “Que” ở đây chỉ quy mô sản xuất của các hộ, mỗi “que” tương ứng với 10 thùng gỗ lớn, có sức chứa 5 tấn nguyên liệu/thùng. Tại đây, bạn sẽ được chiêm ngưỡng kiến trúc nhà truyền thống của các Hàm Hộ và phải choáng ngợp trước mô hình một que nước mắm của làng chài Phan Thiết xưa.
Tiếp đó là hình ảnh chân dung của những Hàm Hộ nước mắm đầu tiên tại Phan Thiết. Những bài báo cổ, những nhãn hiệu của các loại nước mắm trước đây cũng được trưng bày, giúp du khách sống lại quá khứ vàng son một thời, hình dung được nước mắm truyền thống Phan Thiết đã phát triển lớn mạnh như thế nào trong “thời kì hoàng kim” trước 1975.
Ngoài ra, bảo tàng còn có không gian cho du khách trải nghiệm cách phân biệt nước mắm nguyên chất và nước mắm đã qua pha chế theo cách dùng hạt cơm của người dân Phan Thiết đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo đó, nếu thả hạt cơm nguội vào chén nước mắm mà hạt cơm nổi lên hoặc lơ lửng, thì đây là nước mắm truyền thống có độ đạm cao. Còn với nước mắm công nghiệp, hạt cơm sẽ nhanh chóng chìm xuống dưới.
Thông qua những giá trị lịch sử vô cùng quý giá ấy, bảo tàng Làng Chài Xưa đã khẳng định lại lần nữa vị thế “thủ phủ nước mắm” của Phan Thiết. Nó không đơn thuần là nơi trưng bày các hiện vật lịch sử, mà còn chính là “đại sứ văn hóa”, là tâm huyết của những nghệ nhân nước mắm, là giá trị văn hóa truyền thống của làng chài Phan Thiết cần phải bảo tồn trước sự mai một của thời gian. Hơn nữa, Bảo Tàng Nước Mắm còn mang sứ mệnh là nơi gìn giữ hương vị nước mắm rin truyền thống và truyền tải gu nước mắm xưa cho thế hệ trẻ.
Nguồn: Bảo tàng nước mắm Làng Chài Xưa