25/11/2024
HÔM NAY THẦY TÔI DẠY CHỦ NGHĨA HIỆN ĐẠI
Hôm nay, thầy tôi dạy chủ nghĩa hiện đại. Hôm nay có phần hơi khác lạ. Thầy tôi ít nhiều mất đi cái bình tĩnh của mọi buổi học. Những ngày học về cổ điển và neo-classicism, thầy tôi trầm ngâm và bình thản, lặng lẽ ví von giữa cánh cò của Vương Bột với cánh cò của Xuân Diệu: "Lạc hà dữ cô vụ, tề phi/ Thu thủy cộng trường thiên, nhất sắc". Những ngày học về lãng mạn, thầy tôi nói về một tay tên là Enjolras, thủ lĩnh quân cách mạng trong tiểu thuyết Hugo, sẵn sàng trả khoản thuế đòi ngang là mạng sống cho mặt trời tương lai,... bằng cách đọc một đoạn dài trong Những người khốn khổ. Ngày học về hiện thực, thầy tôi u ám nói nhiều về Balzac.
Hôm nay hơi khác mọi hôm. Thầy tôi, vì một vài lí do có thể (được nghỉ một tuần 20/11, được tái tạo tinh thần ở Đà Lạt, etc...) nên đặc biệt sôi nổi, hoặc vốn dĩ, vì lí do khách quan, modernism vốn bị giáo trình đánh cho không ra gì, nên cần phải đính chính và giải độc (?). Tôi có cảm giác hơi buồn cười (hoặc là, rất lãng mạn và rất nghiêm túc), khoảnh khắc thầy tôi nói về Mallarme hay Andre Breton, ngâm nga Màu thời gian hay Nguyệt cầm, ông thầy trước mặt tôi tan biến, trở thành hình hài của Bá Nhỡ lúc đánh đàn, giọng nói phập phồng, gấp gáp, sức sống rút dần, mặt tái đi, nhìn vừa say mê vừa đáng sợ. Hoặc cũng có thể, bị ảnh hưởng bởi không khí u huyền và rung rinh miên man của chủ nghĩa tượng trưng, trong tiếng đọc ngân ngân bạc bạc "Tóc mây một món chiếc dao vàng, nghìn trùng e lệ phụng quân vương..." tôi thấy thầy tôi cũng có cái gì phát tiết ra ngoài, giọng giảng cũng giao cắt linh lung bóng sáng.
Điều thầy tôi nói về tượng trưng không có nhiều sự xa lạ. Cái tuyên bố rằng chúng ta đang bị bào mòn đi bởi ngôn ngữ thực dụng, ý tưởng về ngôn ngữ thơ như ngôn ngữ tái tạo lại cái mới của đời sống, khi tôi nhờ thầy hướng dẫn nghiên cứu về thi học hình thức Nga và chức năng thi ca của R. Jakobson đã đọc qua rồi. Nhưng chủ nghĩa tượng trưng, qua lời thầy tôi, vẫn là sự khấp khểnh bồi hồi, màu sắc huyền hoặc, cảm giác tương giao, sự tế vi và long lanh vắt vẻo của âm nhạc. Nó vừa u uẩn cổ điển như Đường thi, vừa huê tình, vừa lả lơi lãng đãng. Thầy tôi nói rất nhiều về Bích Khê. Bích Khê - hai câu trong Tỳ bà của ông đã ám ảnh tất cả chúng tôi thời còn ngồi ở Chuyên Hà Nam học tuyển "Ô hay buồn vương cây ngô đồng, Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông", nay trở lại, cả Bích Khê, cả Tinh huyết, cả Tỳ bà:
Vàng sao nằm im trên hoa gầy
Tương tư người xưa thôi qua đây
Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề
Hoa vừa đưa hương gây đê mê
[...] Tôi qua tìm nàng vay du dương
Tôi mang lên lầu lên cung thương
Tôi không bao giờ thôi yêu nàng
Tình tang tôi nghe như tình lang
Cũng chính tượng trưng là cái mê hoặc tôi đăng kí một đề tài về Baudelaire, về Le spleen de Paris. Những điều thầy tôi nói về Mallarme, về Baudelaire thực sự rung rinh, khiến tôi sẵn sàng nhảy vào Le spleen de Paris, dù không biết tiếng Pháp, dù chưa biết gì về Baudelaire, dù trong tay trắng trơn không có gì ngoài tập thơ và tiểu luận Họa sĩ của đời sống hiện đại (thầy thương nên đã cho mượn quyển Lịch sử văn học Pháp). Le spleen de Paris, nỗi sầu muộn thành Paris, không liên quan gì đến Bích Khê phiêu diêu hiu hiu thiu thiu, không Nguyệt cầm ngân - bạc - ngấn, không can hệ gì đến Nguyễn Xuân Sanh đáy đĩa hải hà, không có Đoàn Phú Tứ tím ngát thanh thanh, không Xuân Thu Nhã Tập, không liên quan gì đến câu chuyện Việt Nam, nhưng thầy tôi nói: cứ làm đi, con mắt độc lập sẽ cho ra đời những điều thế giới chưa từng thấy.
Baudelaire, Le spleen de Paris, tôi xin viết bài này để làm tin, để tôi không bùng kèo này.
Thực ra, nghĩ nhớ kĩ hơn, thầy tôi không chỉ hứng khởi khi nói về chủ nghĩa hiện đại. Mọi cái ở ngoài giáo trình, mọi cái ở ngoài khuôn thước chừng mực, ở ngoài cái định kiến và tầm nhìn hẹp hòi trong hệ quy chiếu xuôi chiều của cuộc đời chúng ta, mắt ta nhìn, óc ta nghĩ, đều khiến thầy tôi đặc biệt lưu ý truyền đạt cho sinh viên. Thầy tôi nói về chủ nghĩa hiện thực: đừng nghĩ hiện thực chỉ loanh quanh Balzac, hãy đọc hiện thực Anh, đọc George Eliot và Middlemarch đi; đọc hiện thực Mĩ, đọc Henry James và Vẽ một phụ nữ và Những người châu Âu và Con quái vật trong rừng và Ban thờ người chết đi... Thầy tôi nói về Marcel Proust: hãy chịu khó đọc Bên phía nhà Swann, về Baudelaire: đọc Họa sĩ của thời hiện đại, tính hiện đại tất cả đều ở trong đó. Tôi nghĩ đó là lí do thầy luôn thích thơ, cũng là niềm an ủi mà chúng tôi tìm thấy ở chủ nghĩa hình thức Nga.
Sau này, khi tất cả những thứ phù phiếm nhạt nhẽo của cuộc đời rồi sẽ qua đi, các phồn hoa ảo tưởng rồi sẽ tàn rũ, cái mặt nạ nghịch dị trong carnaval cuộc đời rồi sẽ lộn trái ra, chúng ta, tất cả, sẽ nhìn lại và nhìn thấy đâu mới là chân giá trị trong cuộc sống ngắn ngủi, đâu mới là ngọc Biện Hòa trong nỗi đau bị cắt chân và mắt nhòa huyết lệ.
